Âm hưởng vùng cao: Khi những nốt nhạc vẽ lên bức tranh núi rừng
Khám phá thang âm và các nốt chủ đạo
Tây Bắc – vùng đất được thiên nhiên ưu ái ban tặng những dãy núi trùng điệp, những thung lũng bạt ngàn lúa chín và những bản làng ẩn hiện trong mây. Không chỉ nổi tiếng với cảnh sắc hùng vĩ, thơ mộng, Tây Bắc còn là một bảo tàng sống động của âm nhạc dân gian Việt Nam. Trải qua hàng ngàn năm lịch sử, đồng bào các dân tộc Thái, Mông, Tày, Nùng, Dao, Khơ Mú… đã sáng tạo nên một kho tàng âm nhạc vô cùng phong phú và độc đáo. Ẩn sâu trong những làn điệu then, điệu xòe, những bản tình ca trên nương, tiếng sáo gọi bạn, tiếng khèn mời khách là cả một thế giới nghệ thuật được xây dựng trên những thang âm và các nốt chủ đạo đặc trưng. Đây chính là “chất liệu” làm nên linh hồn, bản sắc không thể trộn lẫn của âm nhạc vùng cao.
Thang âm dân tộc – Nền tảng của âm nhạc Tây Bắc
Âm nhạc phương Tây hiện đại được xây dựng trên thang âm 7 nốt cơ bản với các quãng đều đặn (Do – Re – Mi – Fa – Sol – La – Si). Trong khi đó, âm nhạc cổ truyền của các dân tộc thiểu số Việt Nam nói chung và Tây Bắc nói riêng lại phát triển theo một lối đi riêng, dựa trên các thang âm 3, 4, 5 nốt (thường gọi là thang tam cung, tứ cung, ngũ cung). Sự khác biệt trong cấu trúc thang âm này đã tạo nên những giai điệu vừa quen thuộc, vừa lạ lẫm, mang đậm dấu ấn vùng miền mà bất kỳ ai khi nghe cũng có thể nhận ra ngay: “Đây là âm nhạc Tây Bắc!”.
Điều đặc biệt là các thang âm này không chỉ đơn thuần là sự sắp xếp ngẫu nhiên các cao độ. Chúng là sự kết tinh của nhiều yếu tố văn hóa, ngôn ngữ, địa hình và tín ngưỡng. Có thể cảm nhận rõ điều này qua tiếng khèn môi của người Mông với những âm vực cao vút, phóng khoáng, bay bổng như những cánh chim đại bàng tung bay trên đỉnh núi Fansipan. Ngược lại, tiếng đàn tính và điệu then của người Tày, Nùng lại trầm lắng, sâu lắng, uyển chuyển như dòng sông Gâm, sông Lô hiền hòa chảy qua những cánh rừng xanh thẳm. Nhạc cụ cũng ảnh hưởng đến thang âm: khèn bè của người Thái với cấu tạo từ những ống tre dài ngắn khác nhau tạo ra những âm thanh trầm hùng, vang xa; sáo Mèo (sáo H’Mông) lại có âm sắc cao, trong trẻo nhưng không kém phần da diết, khắc khoải.
Xem thêm: Tìm hiểu thang âm đặc trưng của âm nhạc dân gian miền Bắc
Các nốt chủ đạo – Trái tim của giai điệu
Trong một thang âm 5 nốt (ngũ cung) đặc trưng, không phải nốt nào cũng có vai trò như nhau. Mỗi dân tộc, mỗi vùng miền, thậm chí mỗi thể loại âm nhạc lại chọn cho mình những “trục âm” và “nốt chủ đạo” khác nhau để thể hiện những cung bậc cảm xúc riêng biệt. Những nốt chủ đạo này giống như những điểm tựa tinh thần, những cột mốc trên hành trình khám phá âm thanh, chi phối toàn bộ sự phát triển của giai điệu.
Trục âm Rê – Sol – La (Âm hưởng Thái Tây Bắc)
Đây là một trong những trục âm phổ biến và đặc trưng nhất trong kho tàng dân ca Thái, đặc biệt là ở khu vực Mường Lay (Điện Biên), Mường Lò (Yên Bái) và dọc theo thung lũng sông Mã, sông Đà (Sơn La). Xét trên thang ngũ cung phổ biến của người Thái được cấu tạo theo hệ thống âu: Hò (La) – Xự (Đô) – Xang (Rê) – Xê (Fa) – Cống (Sol) – Liu (La), ta thấy rõ điểm nhấn của giai điệu thường xoay quanh ba nốt Rê (Xang), Sol (Cống) và La (Liu).
Ba nốt này tạo thành một bộ khung vững chãi với các quãng 4 (Rê – Sol) và quãng 5 (Rê – La) – những quãng âm thanh tạo cảm giác ổn định, cân bằng và khỏe khoắn. Khi nghe một điệu xòe vòng nổi tiếng hay một khúc hát trong lễ hội “Hạn khuống” (một hình thức hát giao duyên của người Thái đen), ta dễ dàng nhận ra âm hưởng của trục Rê – Sol – La. Giai điệu uốn lượn quanh những nốt này, vừa mềm mại, uyển chuyển như những động tác xòe tay, xòe quạt, vừa da diết, nhớ nhương như những câu hát tỏ tình đêm trăng. Nó thể hiện một tâm hồn phóng khoáng, yêu đời nhưng cũng rất sâu sắc, đằm thắm của người Thái.
Trục âm Mi – La – Si (Âm hưởng Mông vùng cao)
Nếu người Thái chọn sự mềm mại, uyển chuyển thì người Mông – cư dân sinh sống trên những đỉnh núi cao nhất lại ưa chuộng những âm thanh khỏe khoắn, phóng khoáng và đầy bản lĩnh với trục âm Mi – La – Si. Thang âu của người Mông thường vắng mặt hai nốt Đô và Fa, hoặc nếu có xuất hiện thì chỉ là nốt lướt qua, không phải là điểm tựa. Giai điệu chủ yếu xoay quanh ba nốt chính: Mi (nốt thấp tạo nền), La (nốt trung tâm, là điểm tựa vững chắc nhất) và Si (nốt cao vút, thường được nhấn mạnh để tạo cao trào).
Âm hưởng này thể hiện rõ nhất qua tiếng khèn Mông (kênh) hay những làn điệu dân ca “dào khắp” (hát đối đáp giao duyên) và những bài hát ru con trên lưng. Nó có sức mạnh cổ vũ tinh thần mãnh liệt, nhịp điệu thường dứt khoát, mạnh mẽ, phản ánh cuộc sống chinh phục thiên nhiên đầy gian khó nhưng cũng rất hào sảng, kiêu hãnh của đồng bào trên những triền núi đá tai mèo. Khoảng cách giữa các nốt Mi – La – Si tạo ra những quãng âm rộng, gợi lên sự trải dài bất tận của núi rừng và khát vọng tự do.
Trục âm Đô – Fa – Sol (Âm hưởng Then của người Tày, Nùng)
Trong thực hành Then – một loại hình tín ngưỡng và nghệ thuật tổng hợp đặc sắc, đã được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, trục âm chủ đạo thường là Đô – Fa – Sol. Dựa trên thang âu: Hò (Đô) – Xự (Rê) – Xang (Fa) – Xê (Sol) – Cống (La) – Liu (Đô 2), các nốt Đô, Fa, Sol trở thành những điểm tựa vững chắc để người nghệ nhân – thầy Then phát triển giai điệu.
Sự kết hợp đặc biệt của ba nốt này tạo nên một không gian âm nhạc vừa trang nghiêm, thành kính (trong phần nghi lễ, cúng bái, mời tổ tiên, thần linh) vừa vui tươi, trong sáng, gần gũi (trong phần hội, kể chuyện, hát đối đáp). Tiếng đàn tính (đàn then) với âm sắc ấm áp, trầm hùng hòa cùng giọng hát then cao vút nhưng vẫn rất mượt mà, dựa trên trục âm Đô – Fa – Sol, đã đưa người nghe vào một thế giới huyền ảo, nơi trần gian và thượng giới gặp nhau, nơi con người kết nối với tổ tiên và các vị thần linh.
Sự hòa quyện và biến tấu
Cần lưu ý rằng, sự phân chia trên chỉ mang tính tương đối. Trong thực tế âm nhạc dân gian Tây Bắc, các thang âm và nốt chủ đạo không tồn tại một cách cô lập. Giữa các dân tộc, do quá trình giao lưu văn hóa lâu đời, đã có sự ảnh hưởng và vay mượn lẫn nhau. Bên cạnh đó, trong cùng một dân tộc, tùy từng thể loại (hát ru, hát đám cưới, hát đưa đám, hát mừng cơm mới…) mà các nốt chủ đạo và cách thức phát triển giai điệu cũng có những biến tấu linh hoạt, tinh tế, tạo nên sự phong phú vô tận cho kho tàng âm nhạc nơi đây.
Chất liệu âm nhạc Tây Bắc với hệ thống thang âm và các nốt chủ đạo đặc trưng không chỉ là những công thức âm thanh khô khan. Đó là tiếng nói của núi rừng đại ngàn, là hơi thở của cuộc sống lao động sản xuất, là sự kết tinh của lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng qua hàng trăm thế hệ. Những trục âm Rê – Sol – La của người Thái, Mi – La – Si của người Mông, Đô – Fa – Sol của người Tày… mỗi một tổ hợp lại vẽ nên một bức tranh cảm xúc riêng, góp phần tạo nên một bức tranh văn hóa Tây Bắc đa sắc màu, thống nhất trong đa dạng. Việc khám phá, nghiên cứu, gìn giữ và phát huy những chất liệu độc đáo ấy trong đời sống đương đại là cách chúng ta trân trọng quá khứ và trao truyền một di sản vô giá của cha ông cho các thế hệ mai sau.